In november 2025 is de bronzen moddervis uit Benin teruggegeven. Hier ging een onderzoek van meer dan 15 jaar aan vooraf. Want hoe ontdek je waar een kunstvoorwerp vandaan komt en waar het heen gereisd heeft? Hoofd collecties Kristian Garssen en conservator hedendaagse kunst Aude Christel Mgba nemen je mee in dit onderzoek.
2009 - 2013
Musea doen al honderden jaren onderzoek naar hun collecties en kunstwerken. Alleen keken mensen niet naar de koloniale geschiedenis en hoe kunstwerken in Europa belandt waren. Tussen 2009 en 2013 deed Museum de Fundatie mee aan een landelijk onderzoek van de Nederlandse Museumvereniging. In dat onderzoek werd gekeken waar kunstwerken en voorwerpen in musea vandaan kwamen. Het doel was om te ontdekken of voorwerpen tussen 1933 en 1945 gedwongen van eigenaar waren veranderd, bijvoorbeeld door oorlog of vervolging.
De bronzen plaat uit Benin in de collectie van Museum de Fundatie werd toen alleen op die periode onderzocht: 1933 tot 1945. Met de collectiedatabase en het archief van het museum werd zo goed mogelijk uitgezocht waar de plaat vandaan kwam. Pas rond 2020 kwam er meer aandacht voor koloniaal erfgoed. Toen kwam de bronzen plaat opnieuw in beeld. Vanaf dat moment ging het museumteam verder met onderzoek naar de precieze oorsprong, echtheid en geschiedenis van de plaat.
1930 - 1937
Uit een notitie van Dirk Hannema, de oprichter van Museum de Fundatie, blijkt dat hij het reliëf in 1937 kocht. Hij kocht het via kunsthandel Carel van Lier in Amsterdam. Van Lier had het kunstwerk in beheer voor de Parijse kunsthandelaar Charles Ratton. In 1937 organiseerde Van Lier een verkooptentoonstelling met verschillende voorwerpen. Het visreliëf was daar ook te zien. Ook weten we dat de bronzen plaat in 1935 te zien was op de beroemde tentoonstelling African Negro Art in het MoMA in New York.
Op het reliëf staat nog een klein, wit inventarisnummer van Ratton. Dit nummer past bij de verzekeringslijst van die tentoonstelling. Ook wordt het reliëf genoemd en afgebeeld in een artikel uit het tijdschrift Cahiers d’art. Dat artikel ging over de tentoonstelling Bronzes et ivoires du Bénin in Parijs in 1932. In dat artikel staat Charles Ratton als eigenaar genoemd. Daardoor is de geschiedenis van het reliëf tussen 1932 en de aankoop door Hannema in 1937 goed bekend. Het is daarom zeer onwaarschijnlijk dat het reliëf tussen 1933 en 1945 gedwongen van eigenaar is veranderd.
Over de eerdere geschiedenis weten we veel minder. In 1897 werd het paleis van Benin geplunderd. Wat er daarna precies met de bronzen plaat gebeurde, is onbekend. Pas in 1932 duikt het kunstwerk weer op in het eerder genoemde tijdschrift. Onderzoek laat wel zien dat in 1930 bij een veilinghuis in Londen een visreliëf werd verkocht dat sterk lijkt op deze bronzen plaat. Waarschijnlijk kocht Ratton het voorwerp daar, zelf of via een tussenhandelaar.
In de veilingcatalogus staat dat het voorwerp uit de collectie van een “gentleman” kwam. Ook stond erbij dat het eerder te zien was in het Brighton Museum. Dat past bij het vermoeden dat het reliëf via een Britse officier in Engeland terechtkwam. Deze officier was mogelijk betrokken bij de plundering van Benin.
2025
In juli 2025 werd het materiaal van het reliëf technisch onderzocht. Eerst werd een XRF-scan gemaakt. Dat is een techniek waarmee onderzoekers kunnen zien uit welke stoffen een voorwerp bestaat. Uit de scan bleek dat het reliëf is gemaakt van messing. Messing is een mengsel van koper en zink. Er werden geen sporen van nikkel gevonden. Daardoor weten we dat het waarschijnlijk geen moderne kopie is. Het werk komt waarschijnlijk uit de historische productie van Benin.
Daarna onderzocht het NIGeL-laboratorium van de Vrije Universiteit Amsterdam een klein stukje van het materiaal. Daaruit bleek dat het metaal bestaat uit messing, met kleine hoeveelheden lood en tin. Die samenstelling past bij het messing dat in Benin werd gebruikt. De samenstelling lijkt ook op Europese manilla’s. Dat waren koperen ringen die vroeger als betaalmiddel en ruilmiddel naar West-Afrika werden gebracht.
Ook werd gekeken naar de verhouding van bepaalde soorten koper of lood in het materiaal. Die verhouding lijkt sterk op die van manilla’s uit een 18e-eeuws scheepswrak bij Cape Cod. Dat bevestigt verder dat het reliëf historisch echt is.
Door het onderzoek is veel duidelijk geworden over het voorwerp. De oorsprong en echtheid zijn beter bevestigd. Toch blijft één belangrijke vraag open: hoe kwam het reliëf na de plundering van Benin in 1897 uiteindelijk in 1932 in Parijs terecht? Het herkomstonderzoek naar de bronzen plaat is uitgevoerd met financiële steun van het Consortium Koloniale Collecties.
Fotografie: Peter Tijhuis en Veenstra Visueel
